महोत्तरी  – आफ्ना दिवङ्गत पितृलाई स्वर्ग जाने बाटो देखाउने धार्मिक विश्वाससँग जोडिएको हुक्कालोली पर्व तराई–मधेशमा लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ। मिथिलाञ्चलको प्राचीन धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा रहेको यो परम्परा आधुनिक जीवनशैली, बदलिँदो सामाजिक परिवेश र नयाँ पुस्ताको घट्दो रुचिका कारण सङ्कटमा परेको हो।

दीपावली अर्थात् लक्ष्मीपूजाको राति दिवङ्गत पितृको सम्झना गर्दै उनीहरूको आत्माको शान्तिको कामना र स्वर्ग जाने बाटो देखाउने धार्मिक विश्वासका साथ हुक्कालोली नचाउने परम्परा मिथिलाञ्चलमा प्राचीनकालदेखि चलिआएको मानिन्छ। विगतमा महोत्तरीलगायत मिथिलाञ्चलका विभिन्न गाउँमा बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म सामूहिक रूपमा सहभागी भएर यो परम्परा मनाउने गर्थे। तर पछिल्लो समय यसको अभ्यास सीमित हुँदै गएको छ।

पहिले दीपावलीको राति गाउँका मानिस एक ठाउँमा भेला भएर हुक्कालोली नचाउने गर्थे। अहिले भने कतिपय गाउँमा फाट्टफुट्ट रूपमा मात्रै यो परम्परा देख्न पाइन्छ। नयाँ पुस्ता आधुनिक मनोरञ्जन, बम–पटाका र विद्युतीय झिलिमिली बत्तीप्रति आकर्षित हुन थालेपछि मौलिक हुक्कालोली परम्परा ओझेलमा परेको स्थानीय बताउँछन्।

औरही नगरपालिका–२, औरही निवासी ७० वर्षीय बिनेश यादवका अनुसार पहिले दीपावलीको राति गाउँघरमा बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म उत्साहपूर्वक हुक्कालोली नचाउने गर्थे। पितृलाई स्वर्ग जाने बाटो देखाउने धार्मिक विश्वाससँग जोडिएको यो परम्परा अहिले क्रमशः हराउँदै गएको उहाँले बताउनुभयो।

नयाँ पुस्तामा परम्पराप्रतिको चासो घट्दै जानु र आधुनिक मनोरञ्जनका साधनप्रति आकर्षण बढ्नु यसको निरन्तरतामा चुनौती बनेको उहाँको भनाइ छ। पहिले गाउँभरिका मानिस एकै ठाउँमा भेला भएर मनाउने यो पर्व अहिले कतिपय स्थानमा सम्झनामा मात्र सीमित हुन थालेको उहाँले बताउनुभयो।

त्यसैगरी, औरही नगरपालिका–१, औरही निवासी ६० वर्षीय नवीन झा मिश्रले हुक्कालोलीलाई मिथिलाञ्चलको मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा व्याख्या गर्नुभयो। उहाँका अनुसार यस परम्पराले पितृप्रतिको सम्मान प्रकट गर्नुका साथै पुर्खाले स्थापित गरेको सांस्कृतिक अभ्यासलाई जीवन्त राख्ने काम गर्दै आएको छ।

आधुनिकता र नयाँ पुस्ताको बदलिँदो रुचिका कारण यस्तो मौलिक परम्परा हराउँदै जानु चिन्ताको विषय भएको उहाँले बताउनुभयो। हुक्कालोलीको धार्मिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्वबारे नयाँ पुस्तालाई जानकारी गराउँदै यसको संरक्षण तथा पुस्तान्तरणका लागि स्थानीय तह र सम्बन्धित निकायले पहल गर्नुपर्ने उहाँको भनाइ छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार स्कन्दपुराणमा समेत मिथिलाञ्चलमा लक्ष्मीपूजाको राति पितृलाई स्वर्ग जाने बाटो देखाउन तथा उनीहरूको आत्माको शान्तिको कामना गर्दै हुक्कालोली नचाउने प्रसङ्ग उल्लेख रहेको बताइन्छ। यही धार्मिक विश्वासका आधारमा दीपावलीका अवसरमा आगोको मुस्लो बनाएर गाउँघरमा हुक्कालोली नचाउने परम्परा विकास भएको मानिन्छ।

परम्परागत रूपमा फलामको तारमा पुरानो झुत्रो कपडा बेरेर डल्लो बनाइन्थ्यो। त्यसलाई मट्टीतेलमा भिजाएर आगो सल्काएपछि घुमाउँदै नचाउने गरिन्थ्यो। आगोको मुस्लो आकाशतर्फ घुमाएर नचाउँदा दिवङ्गत पितृले स्वर्ग जाने बाटो देख्ने र उनीहरूको आत्माले शान्ति पाउने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ।

हुक्कालोली केवल धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित थिएन। यसले गाउँघरका बालबालिका, युवा तथा वृद्धवृद्धालाई एकै ठाउँमा भेला गराउने र सामूहिक सहभागितामार्फत सामाजिक तथा पारिवारिक सम्बन्ध सुदृढ बनाउने कामसमेत गर्दै आएको थियो। पुर्खाबाट सिक्दै आएको यस परम्परामा सामूहिकता, आपसी सद्भाव र सांस्कृतिक निरन्तरताको भावना जोडिएको थियो।

तर पछिल्लो समय यसको मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक पक्षबारे पर्याप्त जानकारी नहुँदा कतिपय स्थानमा हुक्कालोलीलाई मनोरञ्जनको साधनका रूपमा मात्र बुझ्न थालिएको छ। अर्कोतर्फ, आधुनिक विद्युतीय सजावट र पटाकाको बढ्दो प्रयोगले पनि यसको अभ्यासलाई विस्थापित गर्दै लगेको छ। परम्परागत ज्ञान र सीप नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुन नसक्दा यसको मौलिक स्वरूपसमेत हराउने जोखिम बढेको छ।

मिथिलाञ्चलको धार्मिक आस्था, पितृप्रतिको सम्मान र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको हुक्कालोली पर्व संरक्षणको अभावमा हराउँदै जानु मौलिक सम्पदा गुम्ने जोखिमका रूपमा देखिएको छ। संस्कृतिप्रेमीहरूले यसको संरक्षणका लागि स्थानीय तह, सांस्कृतिक संस्था र समुदायले संयुक्त पहल गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।

नयाँ पुस्तालाई हुक्कालोलीको धार्मिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वबारे जानकारी गराउने, विद्यालयस्तरमा स्थानीय संस्कृति र परम्पराबारे अध्ययन तथा छलफल सञ्चालन गर्ने र स्थानीयस्तरमा सांस्कृतिक अभिलेखीकरण गर्ने काम आवश्यक देखिन्छ। मिथिलाञ्चलको मौलिक सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा रहेको हुक्कालोलीलाई संरक्षण गर्दै पुस्तान्तरण गर्न सके भावी पुस्तालाई आफ्नो इतिहास, परम्परा र पितृप्रतिको सम्मानबारे परिचित गराउन महत्त्वपूर्ण योगदान पुग्नेछ।